احادیث و سخنان

تجلی دانش در سخنان باقرالعلوم

اشاره
گفتار هر انسان، نمایانگر عقل و اندیشه و شخصیت علمی و معنوی او است.
چنان که علی (ع) فرموده است:
«اللسان ترجمان العقل». [421].
یعنی: زبان و کلام، ترجمان عقل آدمی است.
گفتار هر فرد، نه تنها آینهی عقل او است، بلکه نمایانگر ابعاد مختلف شخصیت وی نیز میباشد.
«اللسان میزان الانسان». [422].
یعنی: سخنان انسان، میزان شناخت شخصیت و کمالات انسانی او است.
آن چه از فرزانگان و اندیشمندان، در تاریخ به یادگار میماند، سخنان عالمانه و حکیمانهای است که برای نسلهای بعد، راهگشا و درسآموز میباشد. با همین گنجینههای گرانبها است که میتوان صاحبان ارزش و دانش را از گزافه گویان و شخصیتهای کاذب تاریخ باز شناخت.
اندیشمندان حقجو، کافی است که نگاهی به خطبهها، حکمتها و درسهای ثبت شده از ائمهی معصومین (ع) در برگهای کتابهای تاریخ و حدیث بیفکنند، آنها را با
[صفحه 246]
سایر آثار علمی و گفتار و رفتار مدعیان علم و غاصبان پیشوایی مقایسه کنند، تا جلوهی حق را با همهی شکوه و عظمت آن، در سیمای خاندان رسالت، مشاهده کنند.
چه بجا و واقع بینانه است این عبارتها در توصیف سخنان و احادیث اهل بیت (ع):
کلامکم نور، و امرکم رشد، و وصیتکم التقوی، و فعلکم الخیر، و عادتکم الاحسان، و سجیتکم الکرم.
یعنی: کلام شما نور و روشنایی، و فرمان و رهنمودتان تکامل و بالندگی، و سفارشتان تقوا، و رفتارتان نیک، عادتتان احسان، و منش شما کرامت و بزرگواری است.
ائمهی معصومین (ع) این مقام را در پرتو فضل و رحمت الهی به دست آوردهاند، و همهی آنان در علم و عمل و کرامتهای انسانی و ارزشهای دینی برابرند، اما روزگار به تناسب تنگناها و سهولتهایی که داشته است، گاه مجال ظهور و بروز به این گنجینههای الهی نداده است و زمانی از خشونت خود کاسته، و به مردم فرصت داده است تا ابعاد بیشتری از شخصیت علمی و معنوی خاندان رسالت (ع) را بشناسند.
امام باقر (ع) در شمار اندک امامانی است که حکومتهای جبار به دلیل مشکلات داخلی خود، وی را مجال دادند تا به تربیت و هدایت و تعلیم امت اسلامی بپردازد و با تشکیل کرسی عظیم درسی، معارف الهی و دانش ناب دینی را از انزوای مهجوریت بیرون آورد و چونان زلال باران، دلشدگان تشنهی حقیقت را سیراب سازد.
برترین گواه ارجمندی باران، پاکی، صافی و حیاتبخشی قطرههای آن است.
و گویاترین شاهد مقام والای باقرالعلوم (ع)، درسها و حکمتها و موشکافیهای علمی و سخنان پر محتوا و سازندهی او است.
امام باقر (ع) بارها و بارها، خود به این حقیقت تصریح کرده است که امامان وارث علمی برترند. برتر از آنچه نزد دیگر انسانها یافت میشود.
آن حضرت آیهی «بل هو آیات بینات فی صدور الذین اوتوا العلم» [423] را تلاوت
[صفحه 247]
میکرد. (یعنی: قرآن آیاتی است روشن در سینهی آنان که از علم برخوردار شدهاند و به آنان دانش عطا شده است) آن گاه با دست به سینهی خویش اشاره میکرد [424] و خود را مصداق آیهی یاد شده معرفی مینمود.
در بیانی دیگر از آن حضرت چنین نقل شده است:
هیچ کس از میان مردم مدعی جمع تمامی قرآن نیست، مگر آن که به دروغ ادعا کند؛ زیرا (پس از رسول خدا صلوات الله علیه) کسی همانند علی بن ابیطالب و ائمه بعد از او، قرآن را آن گونه که نازل شده جمع و حفظ نکرده است. [425].
هر چند محور علوم ائمه (ع) معارف دینی و قرآنی است، اما ایشان از شناخت زمان و رخدادها و مقتضیات آن نیز بهرهی وافر داشتهاند.
امام باقر (ع) در این زمینه میفرماید:
از جمله علومی که به ما عطا شده است، تفسیر قرآن و احکام آن و دانش تحولات زمان و مقتضیات آن است… [426].
و در حدیثی دیگر، پس از توصیف ارزش علم، بیان داشته است که:
خداوند به وسیلهی همین دانش است که گروهی را بر دیگران برتری بخشیده و در طریق ارزشها، پیشوایشان قرار داده است، تا مردم در رفتار خود به آنان اقتدا کنند. [427].
باید توجه داشت که اولا، ذخایر معرفتی بر جای مانده از آن حضرت، خود گواهی متقن بر درستی مطالب فوق میباشد، و ثانیا، اظهار این سخنان در برابر اعضای یک جامعهی بزرگ که در آن صاحبان دانش و مدعیان علم کم نبودهاند، خود میتواند بیانگر گوشهای از موقعیت علمی بارز و انکارناپذیر آن حضرت باشد؛ چه، مدعیان علم و کسانی که در برابر امام باقر (ع) بر کرسی تدریس فقه، تفسیر و مباحث کلامی تکیه زده بودند، در صورتی که میتوانستند، از مقابلهی با آن حضرت کوتاهی نداشتند و با طرح سوالها و مباحث علمی تفوق خود را به اثبات میرساندند! البته
[صفحه 248]
آنها از این تلاش رویگردان نبودند و مباحثهها و مناظرههای ایشان با ائمه (ع) و نیز امام باقر (ع) در کتابهای حدیثی و کلامی ثبت است، ولی این بحثها جز تجلی عظمت علمی ائمه (ع) حاصلی برای آنان نداشته است.
اکنون برای ارائهی نمونهای از معارف امام باقر (ع) نگاهی خواهیم داشت به بخشی از احادیث، که بسیاری از آنها در اصول کافی به وسیلهی پیشوای امامیه در قرن سوم؛ یعنی محمد بن یعقوب کلینی گردآوری شده است.
این بررسی، ضروره در حد یک فهرست نویسی اجمالی آن هم تنها در برخی زمینهها میباشد؛ زیرا تفصیل و توضیح و ژرفنگری در احادیث، مجالی دیگر میطلبد.
برگرفته از کتاب امام باقر علیه السلام جلوه امامت در افق دانش نوشته آقای احمد ترابی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *