احادیث و سخنان

متن روایت در مورد سوره الکوثر

1- الحسین بن احمد عن محمد بن عیسی عن یونس عن سَماعه عن ابی بصیر عن ابی عبدالله (ع) قال: قوله تعالی «فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَسَوْفَ یُحَاسَبُ حِسَاباً یَسِیراً وَیَنقَلِبُ إِلَی أَهْلِهِ مَسْرُوراً» هو علی و شیعته یؤتون کتبهم بأیمانهم. «1» [68]
2 علی بن محمد عن بعض اصحابه عن ادم بن اسحاق عن عبدالرزاق عن الحسین بن میمون عن محمد بن سالم عن ابی جعفر (ع) قال: … و انزل فی «إِذَا السَّماءُ انشَقَّتْ»،
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 178
«وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً وَیَصْلَی سَعِیراً إِنَّهُ کَانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً إِنَّهُ ظَنَّ أَن لَن یَحُورَ» فهذا مشرک. «1» [69]
3- فی روایه ابی الجارود عن ابی جعفر (ع) فی قوله «فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ» فهو ابو سلمه عبدالاسود بن هلال و هو من بنی مخزوم. قوله تعالی «وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ» فهو أخوه الاسود بن عبدالاسود بن هلال المخزومی، قتله حمزه بن عبدالمطلب یوم بدر» «2». [70]
4- القاسم بن محمد عن علی بن ابی حمزه بطائنی روایه ابی بصیر یحیی بن قاسم، قال: سمعت ابا عبدالله (ع) یقول: ان الله تبارک و تعالی اذا اراد ان یحاسب المؤمن اعطاه کتابه بیمینه و حاسبه فیما بینه و بینه، فیقول: عبدی فعلت کذا و کذا، او عملت کذا و کذا؟ فیقول: نعم یارب! قد فعلتُ ذلک فیقول: قد غفرتها لک و ابدلتها حسنات. فیقول الناس: سبحان الله أما کان لهذا العبد سیئه واحده! و هو قول الله عزو جل: «وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً وَیَصْلَی سَعِیراً إِنَّهُ کَانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً». قلت: أیّ اهل؟ قال: اهله فی الدنیا هم اهله فی الجنه اذا کانوا مومنین، و اذا أراد الله بعبد شراً حاسبه علی رؤوس الناس و بکّته و اعطاه کتابه بشماله و هو قول الله عزوجل «وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً وَیَصْلَی سَعِیراً إِنَّهُ کَانَ فِی أَهْلِهِ مَسْرُوراً» قلت: ای اهل؟ قال: اهله فی الدنیا قلت: قوله تعالی «انه ظن ان لن یحور»؟ قال: ظن ان لن یرجع. «3» [71]
نقد و بررسی‌
در روایت اول، امام صادق (ع) منظور از آن که در قیامت نامه عملش به دست راستش است و به آسانی به حساب او رسیدگی می‌کنند را علی (ع) و شیعیان او می‌داند.
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 179
در روایت دوم، امام باقر (ع) در تفسیر سوره «الانشقاق» مطالبی می‌فرماید که حاصل آن چنین می‌باشد: بخشی از این سوره دربار کسی است که نامه عملش را از پشت سر دریافت می‌کند و با دیدن آن از خداوند هلاک و مرگ درخواست می‌نماید. وی به آتش افکنده می‌شود؛ زیرا که در دنیا میان اهلش با شادمانی [به ارتکاب گناه مشغول بوده است. او قیامت را باور نداشت از این رو مشرک است. چون تنها مشرک است که در آن روز، آن را منکر می‌شود. «1»
در روایت سوم، آن حضرت می‌فرماید: مقصود از کسی که نامه عملش را به دست راستش می‌دهند، ابو سلمه عبدالاسود بن هلال مخزومی است و آن که نامه عملش از پشت سر به او داده می‌شود برادر وی، اسود بن عبدالاسود بن هلال مخزومی است؛ همان کسی که در روز بدر به دست حمزه (ع) به قتل رسید.
بررسی این سه روایت، نشانگر آن است که این‌ها با یکدیگر تعارضی ندارند؛ زیرا در روایت اول نام علی (ع) به عنوان مصداق اتم و اکمل آیه هفتم سوره «الانشقاق» آمده و شیعیان آن حضرت از باب توسعه در مصادیق ذکر شده اند. آوردن نام اسود بن عبدالاسود بن هلال مخزومی برای آیه چهارم و اشاره به این که کسی با چنین ویژگی‌هایی مشرک است نیز از باب ذکر مصداق است. به دلیل به کارگیری از اسلوب شرط لفظ این دو آیه عام است؛ پس هر که این شرایط را دارا باشد می‌تواند از مصادیق آنها به شمار آید. بنابراین ابو سلمه مخزومی که گفته‌اند اولین کسی بود که به مدینه هجرت کرد، می‌تواند یکی از مصادیق آیه باشد، قرطبی در تفسیر خود به این مطلب اشاره کرده است. «2»
در روایت چهارم امام صادق (ع) به تفسیر بخش‌هایی از آیات (7 14) سوره
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 180
«الانشقاق» می‌پردازد. آن حضرت دربار «حساباً یسیراً» بر آن است که خداوند، تمام خطاها و گناهانی که بنده مؤمن، میان خود و خدایش انجام داده است را بخشیده و به حسنات بدل می‌سازد. این در معنا همانند کلام خداوند است، آنجا که دربار گناهکارانی می‌گوید که توبه کنند سپس ایمان آورند و کارهای شایسته انجام دهند: «فَأُولئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ» «1»
(پس خداوند بدی‌هایشان را به نیکی‌ها تبدیل می‌کند، و خدا همواره آمرزنده و مهربان است).
در ادامه روایت امام (ع) منظور از واژه «اهل» در آیه «وَیَنقَلِبُ إِلَی أَهْلِهِ مَسْرُوراً» را خانواده فرد در دنیا می‌داند به شرط آن که از ایمان برخوردار باشند. و این هم مفهوم آیه «وَالَّذِینَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّیَّتُهُم بِإِیمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ» «2»: (و کسانی که گرویده و فرزندانشان آنان را در ایمان پیروی کرده اند، فرزندانشان را به آنان محلق خواهیم کرد) است. این دیدگاه را بسیاری از مفسران در کتاب‌های خود آورده‌اند. «3»
امام صادق (ع) در تفسیر آیه «وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ …» می‌فرماید: این آیه در مورد کسی است که برایش شر مقدر شده است، چنین فردی در حضور مردم به حسابش رسیدگی می‌گردد و نامه اعمال وی به دست چپش داده می‌شود و مقصود از اهل او که در آیه بدان اشاره شده اهل او در دنیا هستند. سپس آن حضرت، کلمه «لن یحور» را به «لن یرجع»: (هرگز باز نمی‌گردد) معنا می‌کند. مراجعه به کتاب‌های لغت
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 181
نیز نشانگر آن است که واژه «یحور» از ریشه «حَوْر» به معنای رجوع و بازگشت است. «1» که بیشتر مفسران آن را نوشته اند. «2» فخر رازی از مفسران اهل سنت در تأیید این معنا سخنی از ابن عباس نقل می‌کند: من معنای کلمه «یحور» را نمی دانستم تا این که عربی در خطاب به دخترش واژه «حوری» را به معنای «ارجعی» به کار برد. «3»
بنابراین صادقین (ع) به منظور تبیین مفهوم این آیات، ضمن چهار روایت، شیوه‌های گوناگون تفسیری، از قبیل: ذکر مصداق اتم، ذکر مصداق، تفسیر و شرح آیات و تفسیر لغوی را به کار گرفته‌اند.
«لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَن طَبَقٍ» [19]
که قطعا از حالی به حالی برخواهید نشست.
برگرفته از کتاب روایات تفسیری امام باقر و امام صادق علیهما السلام نوشته خانم لاله افتخاری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *