از دیدگاه قرآن

اسباب نزول در تفسیر صادقین (ع)

علم به اسباب نزول جز از راه روایت و سماع حاصل نمی‌گردد «4». و نا آگاهی از آن، در بسیاری موارد، فرد را در فهم احکام دینی، امور اعتقادی و اسرار کلام الهی دچار
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 69
مشکل می‌سازد. آشنایی با سبب نزول نه تنها برای متأخران از زمان پیامبر (ص)، بلکه در رابطه با صحابه آن حضرت، که شاهد نزول وحی بودند، امری ضروری به نظر می‌رسد. بررسی تاریخ صدر اسلام، نشانگر آن است که در بسیاری موارد، صحابه خاص پیامبر (ص) در فهم بعض آیات، دچار اشتباه می‌شدند، لذا رسول اکرم (ص) با بیان سبب نزول آنان را از سرگردانی و پیمودن راه خطا، رهایی می‌بخشید.
اینک به ذکر نمونه هایی می‌پردازیم:
«إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَهَ مِن شَعَائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِ أَن یَطَّوَّفَ بِهِمَا» «1»
صفا و مروه از شعائر الهی است. پس اگر کسی حج و یا عمره به جای آورد، جرم و گناهی بر او نیست که به آن دو طواف کند.
از ظاهر آیه، وجوب سعی میان صفا و مروه به نظر نمی رسد، از این رو برخی از اصحاب پیامبر آن را دلیل جواز می‌دانستند. حال آن که نزول آیه بدان سبب بود که مسلمین در آغاز تصور می‌کردند، سعی میان صفا و مروه، ساخته افکار جاهلی و از جمله مناسک آنان است. ولی این آیه برای دفع توهم آن‌ها نازل شد، مبنی بر این که این کار بلا مانع است. «2»
با توجه به اهمیت سبب نزول، پاره‌ای از روایات امام باقر و امام صادق (ع) به این موضوع اختصاص دارد که در بعض موارد، امام به نزول آیه در مورد واقعه یا جریانی تصریح می‌کند و گاه تنها داستان را بیان می‌نماید.
اکنون نمونه‌هایی از روایات اسباب نزول را که به صادقین (ع) منسوب می‌باشد
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 70
مورد بررسی قرار می‌دهیم:
الف: «روی عن الصادق (ع): انها [سوره عبس نزلت فی رجل من بنی امیه کانت عند النبی فجاء ابن ام مکتوم فلما راه تقذر منه و جمع نفسه و عبس و اعرض بوجهه فحکی سبحانه ذلک و انکره علیه.»
از امام صادق (ع) چنین روایت شده است که: سوره [عبس دربار مردی از بنی امیه که نزد پیامبر بود نازل گشت، در این حال ابن ام مکتوم وارد شد. آن مرد هنگامی که او را دید با ناراحتی خود را جمع کرد و چهره در هم کشید و روی ترش کرد. پس خداوند [با نزول این سوره حال او را بیان و عملش را محکوم نمود.
ب: «… عن ابی عبدالله (ع) قال: ان الیهود سألوا رسول الله (ص) فقالوا: انسب لنا ربک؟ فلبث ثلاثاً لایجیبهم، ثم نزلت «قل هو الله احد» الی اخرها».
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «یهود به پیامبر گفتند: پروردگارت را برایمان توصیف کن. حضرت سه روز درنگ کرد و به آنان پاسخی نداد. سپس سوره «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» نازل شد. «1»
دیگر روایات صادقین (ع) که نشانگر سبب نزول آیات و سور سی امین جزء قرآن کریم است، با این شماره‌های مسلسل خواهد آمد:
48 (التکویر)، 51 و 52 و 67 (المطففین)، 67 (الانشقاق)، 99 (الغاشیه)، 123 تا 125 و 133 تا 140 (البلد)، 147 و 148 و 159 (اللیل)، 163 (الضحی)، 185 و 186 (العلق)، 215 (العادیات)، 253 و 254 (الکوثر)، 260 و 261 (الکافرون)، 272 (التوحید)، 290 تا 293 (المعوذتان).
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 71
تفسیر آیات از راه شرح جریان تاریخی آن‌
یکی از راه‌هایی که قرآن برای هدایت بشر به کار گرفته، بیان جریانات تاریخی و سرگذشت ملل پیشین است. هدف قرآن از به کار گیری این شیوه، آشنا ساختن مردم با سرنوشت گذشتگان و پند پذیری از آن می‌باشد، زیرا آگاهی از شرح حال آنان، به انسان می‌آموزد چگونه زندگی کند، چگونه حق را پذیرفته با باطل بستیزد و چطور سرانجامی نیکو برای خود رقم زند.
قرآن، خود در آیات متعدد، برای ذکر داستان‌های اقوام و ملل دیگر اهداف مختلفی بر می‌شمارد که مهمترین آنها، پند گرفتن از سرنوشت پیشینیان است.
از این رو خداوند می‌فرماید:
«لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَهٌ لِاولِی الْأَلْبَابِ» «1»
به راستی در سرگذشت آنان، برای خردمندان عبرتی است.
با گذری بر روایات اهل بیت (علیهم السلام) در می‌یابیم که بخشی از آن‌ها را توضیح و شرح وقایع و جریانات تاریخی تشکیل می‌دهد.
اینک نمونه‌هایی از روایات تفسیری باقرین (ع) را که در این مورد آمده ذکر می‌کنیم:
«… عن ابی جعفر (ع) قال: بعث الله نبیا حبشیا الی قومه فقاتلهم فقتل اصحابه و أسروا و خدوا لهم اخدوداً من نارثم نادوا: «من کان من اهل ملتنا فلیعتزل و من کان علی دین هذا النبی فلیقتحم النار.» فجعلوا یقتحمون النار و اقبلت امرأه معها صبی لها، فهابت النار فقال لها صبیها: اقتحمی. قال: فاقتحمت النار و هم اصحاب الاخدود.»
… از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: خداوند از میان
کتب تخصصی، ج‌5، ص: 72
حبشیان پیامبری مبعوث کرد، که با آن‌ها به کارزار پرداخت و یارانش کشته و اسیر شدند و برایشان گودالی از آتش حفر شد آنگاه [دشمنان ندا سر دادند: هر که هم کیش ماست کناری رود و هر که بر آیین این پیامبر است در آتش وارد شود. همه در آتش در آمدند [در این میان زنی که با کودکش به سوی آتش آمده بود از آن ترسید. ولی فرزند به مادر خطاب کرد: در آتش وارد شو! پس او هم در آتش در آمد. این‌ها همان اصحاب اخدود هستند.
بدین گونه امام باقر (ع) با ذکر یک جریان تاریخی به فهم آیه کمک می‌کند. «1» نمونه‌های دیگر از روایات صادقین (ع) که دربار وقایع تاریخی است با این شماره‌های مسلسل خواهد آمد:
125 (البلد)، 241 و 42 و 243 (الفیل).

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *